15/05/2014
Project: Restauratie Kerkvloer St. Michaël kerk, Zuiderhaven 75, Harlingen:
Uitvoering: Fa. H. van der Zee & Zn., Harlingen.
Achtergrond:
In 2012 is op meerdere plaatsen in de kerk stucwerk herstel uitgevoerd in de hogere gedeelten.
Hierbij wordt normaliter gebruik gemaakt van een steiger, maar gezien de kleinschaligheid van de reparaties en de diversiteit van het aantal plaatsen waar het herstel moest worden uitgevoerd, is toen gekozen voor het inzetten van een hoogwerker. (FOTO 01).
Hierbij hebben uiteraard de kosten een rol gespeeld, alsmede de omvang van de eventuele steiger in de kerk t.o.v. de omvang en mobiliteit van een hoogwerker.
Tijdens de uitvoering is toen, ondanks de nodige voorzorgmaatregelen d.m.v. platen op de vloer, voor de doopkapel een vrij grote verzakking in de vloer opgetreden. (FOTO 02).
Ook bij de Mariaverering en in het westtrancept zijn reeds bestaande verzakkingen in de vloer door het gebruik van de hoogwerker verergerd.
Na het inschakelen van de verzekering is door Aannemer en Architect gedurende een lange periode onderhandeld over het vergoeden van de schade aan de vloer. De complexe verhouding tussen de bij de uitvoering betrokken partijen heeft er mede toe geleid dat de uiteindelijke akkoordbevinding van de verzekering pas in 2014 is ontvangen.
Tegelpatroon:
Reeds vlak na het ontstaan van de schade is een gedeelte van de beschadigde vloer bij de doopkapel opgenomen om onderzoek te doen naar de herkomst van de tegels.
Dit was ook van belang voor de begroting voor de vloerrestauratie, aangezien het kostentechnisch natuurlijk wel van belang is in hoeverre de toegepaste (cement)tegels nog zijn te krijgen en hoeveel deze dan kosten.
Via het fabrieksstempel op de achterzijde van de tegels bleek de fabrikant van de cementtegels, Lamberty Servais & Co. uit Ehrang in Duitsland te zijn. (FOTO 03).
Verder onderzoek naar deze fabriek wees uit dat deze in 1921 is overgenomen door A.G. Friedland-Sinzig en in 1993 is gesloten.
Derhalve geen productie mogelijkheden meer via dit kanaal en wat dan?
Het formaat (158 x 158 mm) en motief van de tegels (zie foto’s) zijn dusdanig uniek dat ook na lang zoeken op internet geen overeenkomstige tegel(fabrikant) is gevonden.
Na nog meer zoekwerk op internet naar de herkomst en productiewijze van deze tegels, is derhalve al in de begrotingsfase besloten om de tegels zelf te gaan produceren, en hiermee kostentechnisch rekening te houden.
Uitvoering en Geschiedenis:
Bij de voorbespreking voor de uitvoering is op aanwijs van Architect Brouwer (Architectenbureau Kijlstra-Brouwer, Drachten) besloten om in 1e instantie de verzakking van het westtrancept uit te voeren (voor het Maria Altaar). (FOTO 04 EN 05).
Voor zover hier dan een tekort aan tegels ontstond, zou dit worden aangevuld met tegels uit het achterste gedeelte, nabij de doopkapel.
Tijdens de werkzaamheden wordt dan bekeken hoeveel, en welke tegels er tekort komen.
De productie van deze tegels zal met onderzoek, proefdrukken etc. enige tijd in beslag nemen, zodat het herstel van de tweede fase (voor de Doopkapel) pas op een later tijdstip kan aanvangen.
Op 22-04-2014 is door Frank v.d. Zee en Otto Kingma begonnen met het verwijderen van de vloertegels in het westtrancept. (FOTO 06).
Bij het verwijderen van de tegels is een oudere antraciet kleurige estrikenvloer gevonden onder de huidige vloertegels. Deze vloer is zeer waarschijnlijk de originele vloer van 1881, welke reeds kort na de bouw, verzakking vertoonde en waar later de nieuwe vloer overheen is getegeld. (FOTO 07).
Volgens de geschiedschrijving waren reeds in 1890 de communiebank en vloer van het priesterkoor verzakt, en na opnieuw een verzakking, is in 1917 de vloer van het priesterkoor verhoogd en beter gefundeerd. Het priesterkoor is toen belegd met een nieuwe vloer van verschillende soorten marmer.
De bestaande tegels van het priesterkoor zijn in die tijd verplaatst naar de doopkapel, waar eerst een “simpele” plavuizenvloer in lag.
Na het verwijderen van de vloertegels in het westtrancept was ook duidelijk te zien dat het luchtkanaal van de verwarming onder de vloer, in een later stadium dan de bouw is aangebracht. (FOTO 08).
In 1924 is dit luchtkanaal onder de bestaande tegelvloeren uitgegraven en onder de grond met betonplaten samengesteld. Het graaf- en aanvulwerk en de met hout uitgevoerde onderstempelingen tekenen zich duidelijk af in de huidige vloer, en zijn mede debet aan de verzakkingen op deze plaats.
Een andere oorzaak van de verzakkingen (welke overigens op meerdere plaatsen in de kerk voorkomen) moet worden gezocht in de grondaanvullingen welke destijds bij de bouw hebben plaatsgevonden.
De kerk is gefundeerd met houten p***n van +/- 11 m1, welke tot +-/ 2,5 m1 onder de begane grond zijn geheid. Op deze p***n is daarna de fundering gemetseld.
Hoewel deze fundering op zich geen aanleiding geeft tot verzakking, moet de oorzaak van de verzakkingen van de kerkvloer wel gezocht worden bij de wijze waarop deze fundering is uitgevoerd.
De ontgravingen van destijds t.b.v. het metselen van de fundering zijn in een later stadium ook weer aangevuld, en hierbij is veel puin (bouwafval) in de aanvullingen terecht gekomen.
Met een grondsamenstelling van puin en zand ontstaan veel holle ruimten en derhalve was het bijna onontkoombaar dat na verloop van tijd de inklinking van de aanvulling leidde tot verzakking van de vloer. (FOTO 09).
Na verloop van tijd zal een en ander zich stabiliseren waardoor er geen verdere zakking meer optreed. Evenwel kan bijvoorbeeld een wijziging van de grondwaterstand ook in latere tijd een nieuwe verzakking veroorzaken.
De tegels:
Zoals eerder aangegeven is dus besloten om de tegels zelf te produceren. Dit besluit is niet alleen genomen uit economische motieven, maar ook omdat het onze interesse heeft gewekt, en het voor ons een uitdaging is om dit soort niet alledaagse werk tot een goed eindresultaat te brengen. Er zijn dan ook talloze uren besteed aan het zoekwerk op internet naar de productie van deze tegels.
Op datzelfde internet zijn veel filmpjes te vinden over de productie van cementtegels, waarin het principe van de productie wel duidelijk wordt gemaakt.
Je maakt namelijk een mal voor het patroon van de tegels, legt dit in een stalen klem met de afmetingen van de tegels, gooit een kleurpapje met verschillende kleuren in de mal, trekt de mal eruit en vult de rest aan met cement en mortel. Hierna zet je het geheel onder een pers en drukt alles samen met een druk van 20-30 ton. (FOTO 10).
Het lijkt simpel, maar er zijn vele vragen die niet in de filmpjes worden beantwoord; Hoe is de samenstelling van de kleurstoffen, cementpoeder en cementmortel. Hoe zorg je dat de tegel makkelijk lost van de stalen plaat en meer van dit soort vragen. (FOTO 11).
Na veel onderzoek, proefstukken maken, opnieuw proberen en wat al niet meer, is het Frank van der Zee dan uiteindelijk gelukt om in 1e instantie de biestegel te reproduceren. (FOTO 12).
Het vervolg zal zijn om de mal van de motieftegel (bloem met ring) te maken en hiervan de kleuren te bep***n. (FOTO 13).
Dit proces is nog in ontwikkeling. Het resultaat is nog een vraagteken, maar de reeds geproduceerde tegels geven hoop op een goed resultaat.
Inmiddels is het voorste gedeelte in het westtrancept door Otto Kingma weer aangeheeld met tegels. Ter plaatse van het luchtkanaal is alle houtwerk etc. verwijderd en is er +/- 600 ltr mortel onder het bestaand blijvende gedeelte tegelvloer boven het luchtkanaal aangebracht en aangestampt. (FOTO 14).
De moeilijkheidsgraad bij het aanhelen van de tegels zit hem in de aansluiting op de bestaand blijvende vlakken. Deze zijn niet waterpas en omdat er grotere tegelvakken zijn uitgezaagd en weer teruggelegd, moeten er constant keuzes worden gemaakt voor wat betreft de niveau verschillen bij de aansluitingen. Het is echter goed gelukt en dit gedeelte ziet er weer vlak en strak uit! (FOTO 15).
Wordt vervolgt!
Hepco, Otto en Frank.
