13/02/2025
Bánh cuốn là một món ăn phổ biến ở nhiều vùng miền nước ta: bánh cuốn chả Phủ Lý, bánh cuốn canh Cao Bằng, bánh mướt Nghệ An, bánh cuốn tôm Thanh Hoá, bánh cuốn rau củ Bắc Giang, bánh cuốn ram Hà tĩnh…Ngay ở Hà nội cũng có hai loại bánh, bánh cuốn nguội và bánh cuốn nóng. Nhưng nói đến bánh cuốn Hà nội là phải nhắc đến bánh cuốn Thanh trì. Bánh cuốn Thanh Trì có từ bao giờ và danh tính của ông tổ nghề bánh cuốn là ai, rất ít người biết, nhưng ở đất Thanh Trì ai cũng nhớ câu thơ “Thanh Trì có bánh cuốn ngon/Có gò Ngũ nhạc, có con sông Hồng”.
Trong "Thương nhớ Mười Hai" cụ Vũ Bằng đã mô tả rất kỹ.
"Bánh cuốn Thanh Trì đặc biệt nhất ở chỗ tráng mỏng, hành mỡ thoa vào mướt mặt mà nếm vào thì thanh nhẹ, mát rượi đi. Ở trong thúng, bánh được xếp thành lớp như kiểu bực thang, trên những lá chuối xanh trong màu ngọc thạch; sắc trắng của bánh nổi bật lên, nhưng nổi bật lên một cách hiền lành; và người ta tưởng tượng đến những người con gái bé nhỏ đứng ở dưới tầu tiêu đẹp một cách kín đáo và lành mạnh.
Ngay từ lúc trông thấy bàn tay người bán bánh bóc từng chiếc một, rồi cuộn lại một cách lơ là, bầy ra trên những chiếc đĩa khiêm nhường, ta đã thấy yêu ngay những cái bánh óng ả, mềm mại đó rồi. Có khi đương cầm đũa, ta muốn bỏ ngay ra để lấy ngón tay nhón từng chiếc bánh đưa lên cho khẽ chạm lấy môi ta như kiểu một cái hôn yêu trong buổi trao duyên thứ nhất."
Bánh thơm dìu dịu, êm êm. Cầm một chiếc, dầm vào trong chén nước chấm rồi đưa lên miệng, ta sẽ thấy cả một sự tiết tấu nhịp nhàng của bánh thơm dịu hòa với nước chấm dịu hiền, không mặn quá, không chua quá, mà cũng không cay quá.
Ðể làm nổi hẳn vị của nước chấm lên, người hành bánh thường gia thêm vào chai nước chấm một hai con cà cuống băm nhỏ
Ta chấm chiếc bánh trắng vào trong chiếc chén màu hổ phách, đưa lên miệng và chưa nhai đã tưởng như bánh “chưa đến môi đã trôi đến cổ” mất rồi..."
Bao lâu nay, lê chân ăn rất nhiều hàng bánh cuốn Thanh trì khá có tiếng ở phố cổ, dù thấy ngon nhưng lòng vẫn thầm nghi hoặc liệu đây có phải thứ banh cuốn mà cụ Vũ mô tả không, nếu đúng vậy chắc cụ nói quá, vì ăn không có cảm giác mềm, mát, mịn và quan trọng là ăn một lúc hay thấy đầy bụng. Đây cũng là cảm giác của nhiều người sau khi ăn bánh cuốn. Chính vì thế phải tìm tòi để xem rút cục cái thứ bánh ấy nó có thần thánh như văn chương mô tả hay không?Và, rất may là cuối cùng đã tìm ra câu trả lời.
Tại Workshop " THẢO THƠM BÁNH CUỐN THANH TRÌ : CHUYỆN XƯA - CHUYỆN NAY" tổ chức chiều chủ nhật vừa qua tại Fufiem cofe' 50 Ngũ xã tất cả khách tham dự sau khi nghe nói chuyện, xem tận mắt cách tráng bánh cũng như những dụng cụ tráng bánh và quan trọng nhất là được "thẩm" thứ bánh cuốn " xịn"đã cảm nhận được những điều cụ Vũ miêu tả ở trên.
BTC đã rất kỳ công khi phục dựng lại từ cái làn quả hồng đựng nước mắm, dấm, đến cái thúng đựng bánh, cũng như tìm cả cà cuống tươi và chả quế Quốc Hương, thơm, mùi Láng để ăn kèm cũng như những lá bánh mỏng mướt, hành khô phi đặt của nghệ nhân Trần Thị Chỉ - một trong nhưng người tráng bánh có tiếng của Thanh trì.
Ăn những lá bánh mỏng, mướt, không có hàn the cùng miếng chả quế thơm thơm, hành phi vàng rộm giòn tan, thơm, mùi Láng thơm nức cùng một thứ nước chấm rất thanh thơm mùi cà cuống mới thấy cụ Vũ bằng tả tài quá, đúng là chưa đến môi đã trôi đến cổ. Và ăn một thứ bánh đích thực như vậy, mới hiểu tại sao bánh cuốn Thanh trì lại đi vào ca dao cổ và được mặc định là một thứ quà Hà nội.
Những câu chuyện dí dỏm của nghệ nhân Trần Thị Chỉ, của đầu bếp Nguyễn Phương Hải về qui trình chọn gạo, ngân gạo, xay bột, tráng bánh, phi hành cho thấy để có một tấm bánh ngon người làm phải kỳ công như thế nào? Và cũng nhờ có nghệ nhân mới biết phân biệt bánh có nhiều hay ít hàn the, cách cắt đĩa bánh, cánh xếp bánh ra đĩa rất đặc trưng nhìn là biết bánh Thanh trì, tại sao lại gọi là kỹ thuật xếp bánh sống trâu , banh cuốn chay có trước hay bánh cuốn thịt có trước, kỹ thuật cao thế nào mà vừa ngủ gật vẫn vừa tráng bánh, sự khác biệt giữa bánh tráng tay và bánh tráng máy, tiêu chuẩn để đánh giá trong hội thi tráng bánh cuốn…
Để tráng được tấm bánh chuẩn đã khó nhưng bánh chuẩn giá thành cao mà lại chỉ để được trong ngày nên đa phần các hàng bán hiện nay cho nhiều hàn the để giữ bánh lâu, tráng dầy hơn để dôi bánh…Chính vì thế nên bánh Thanh Trì ngoài thị trường hương và vị đã bị mai một đi nhiều, khiến nó không còn là thứ quà như trong "Thương nhớ mười hai" đã in sâu vào ký ức bao thế hệ.