02/05/2025
Có bao nhiêu lần chúng ta thực sự dừng lại để nhìn ngắm cấu trúc, vật liệu, hay ý đồ thiết kế của một công trình? Hay phần lớn thời gian, chúng ta chỉ đơn giản là sử dụng không gian, di chuyển qua nó mà không cần huy động ý thức để suy xét về lịch sử hay thẩm mỹ của chúng? Trạng thái "đi xuyên qua" gần như vô thức này chính là điểm xuất phát cho ý tưởng về kiến trúc mà triết gia người Pháp, Jean Baudrillard, chia sẻ với kiến trúc sư Jean Nouvel (*).
Dưới góc nhìn ấy, kiến trúc phải tồn tại vật lý, nhưng đồng thời, nó cần có khả năng bị "lãng quên" nhanh chóng trong tâm trí người sử dụng để không gian sống thực sự được "sống". Không gian không được tạo ra với mục đích để con người phải liên tục phân tích hay chiêm nghiệm nó. Người kiến trúc sư, với vai trò người sáng tạo và phân tích, lại có một góc nhìn khác biệt, một cách quan sát mang tính chuyên môn không phải là trạng thái thông thường của người cư ngụ.
Ví dụ về các thành phố Mỹ được Baudrillard đưa ra, trong cuốn sách The Singular objects of architecture, như một minh họa cụ thể cho ý tưởng này. Ông bày tỏ sự quan tâm đến cách người ta có thể di chuyển trong đô thị mà không nhất thiết phải suy nghĩ về kiến trúc theo nghĩa kinh điển, không cần liên hệ đến lịch sử nghệ thuật, các trường phái thẩm mỹ. Trải nghiệm này, theo ông, cho phép một sự trở về với cái gọi là "cảnh tượng không gian nguyên sơ" (primal scene of space), nơi không gian được cảm nhận trực tiếp hơn. Các thành phố này, dù phức tạp và có cấu trúc riêng, lại có thể hiện diện như những "sự kiện thuần túy" hay "đối tượng thuần túy". Chúng dường như tránh được sự "tự phụ của kiến trúc tự ý thức", thứ kiến trúc luôn muốn khẳng định mình, luôn đòi hỏi sự công nhận về mặt ý nghĩa hay giá trị nghệ thuật, theo cách diễn đạt trong cuộc đối thoại.
Baudrillard không giới hạn nhận định này chỉ trong lĩnh vực kiến trúc. Ông thấy sự tương đồng trong nghệ thuật, hội họa và cả văn chương. Ông lập luận rằng những tác phẩm có ảnh hưởng, những sáng tạo tạo ra tác động, thường là những tác phẩm từ bỏ gánh nặng của "toàn bộ công việc về nghệ thuật, lịch sử nghệ thuật và mỹ học". Ngay cả trong một chiều kích bị thẩm mỹ hóa, nơi các tác phẩm thường mang tham vọng biểu đạt ý nghĩa, thực tại hay chân lý, Baudrillard lại thể hiện sự ưa thích đối với khả năng "vô hình", khả năng không cần phải lên tiếng của tác phẩm.
Áp dụng điều này vào kiến trúc, ông cho rằng một công trình kiến trúc cũng có thể thể hiện khả năng "biến mất" này. Đây không phải là sự thất bại hay thiếu sót, mà là một "quá trình biến mất" được chủ động quản lý. Kiến trúc, theo đó, không chỉ là việc tạo ra hình dáng và sự hiện diện (appearance), mà còn là việc "kiểm soát sự biến mất (disappearance)", khả năng lùi lại, trở thành nền, cho phép các hoạt động khác diễn ra mà không bị cản trở bởi sự hiện diện quá rõ ràng của chính công trình. Chúng tạo ra sự đối lập với kiểu kiến trúc luôn tìm cách thu hút sự chú ý, đòi hỏi sự phân tích và diễn giải không ngừng.
Tư duy của Baudrillard hướng đến việc xem xét một dạng kiến trúc mà chức năng và trải nghiệm được đặt lên trước sự tự biểu hiện. Giá trị của nó không nhất thiết nằm ở việc liên tục nhắc nhở người dùng về sự tồn tại và ý nghĩa của mình như một đối tượng nghệ thuật. Thay vào đó, giá trị có thể nằm ở khả năng tạo điều kiện cho cuộc sống diễn ra một cách tự nhiên, liền mạch, đến mức bản thân cấu trúc vật lý đó trở nên gần như trong suốt trong nhận thức hàng ngày. Việc quên đi kiến trúc ở đây không mang nghĩa tiêu cực, mà có thể chính là chỉ dấu cho thấy kiến trúc đã hòa nhập vào môi trường sống. Khi kiến trúc hòa nhập vào môi trường sống, nó trở thành một phần nền tảng nhưng không cần phô trương.
Góc nhìn của Jean Baudrillard thách thức chúng ta suy nghĩ lại về mục đích và hệ quả của kiến trúc. Thay vì chỉ tập trung vào vẻ ngoài, vào dấu ấn lịch sử hay tuyên ngôn thẩm mỹ, ông gợi ý về giá trị của sự "biến mất có kiểm soát", về khả năng tạo ra những không gian cho phép trải nghiệm trực tiếp, không bị lớp lang diễn giải che phủ. Kiến trúc có thể đạt đến một trạng thái phục vụ thầm lặng, trở thành "sự kiện thuần túy" trong dòng chảy đời sống. Điều này đặt ra câu hỏi cho mỗi chúng ta khi tương tác với môi trường xây dựng: chúng ta mong đợi kiến trúc đóng vai trò gì? một đối tượng cần được chiêm ngưỡng liên tục, hay một yếu tố hỗ trợ vô hình cho các hoạt động của con người?
____________
(*) Bài viết tham khảo thông tin từ cuộc trò chuyện giữa Jean Baudrillard và Jean Nouvel in trong cuốn sách The Singular Objects of Architecture, xuất bản bởi University of Minnesota Press vào năm 2002
________
Giả thuyết kiến trúc
Architecture Hypothesis
________
Các bài viết luôn có khiếm khuyết, xin đừng ngần ngại bổ sung thông tin và góc nhìn trong phần bình luận, bạn nhé! Xin cảm ơn
