11/09/2025
BÀN VỀ “ TÍNH MỞ”
Gần đây, nhiều diễn thuyết trong lĩnh vực thiết kế kiến trúc, “tính mở” được nhắc đến nhiều như 1 tiêu chí tối thượng. Lập luận ủng hộ không thiếu sức thuyết phục: thông gió, vi khí hậu và tinh thần cộng đồng - tất cả đều là giá trị cần bảo vệ ở bối cảnh đô thị Việt Nam. Tuy nhiên, khi thông thoáng bị kéo tới cùng cực, các giải pháp hình thức bắt đầu rõ rệt: tường và vách cứng ít đi, rèm vách mềm xuất hiện nhiều hơn, ranh giới công - tư mờ dần - và cùng với nó không gian riêng tư bị bào mòn.
Tôi không phủ nhận giá trị của không gian mở; vấn đề nằm ở liều lượng và bối cảnh. Một ngôi nhà “không tường” có thể hợp lý cho người đơn thân hoặc cặp đôi thích giao tiếp liên tục. Nhưng với những người như tôi - dễ xao nhãng, cần điều kiện tĩnh để nghỉ ngơi, suy tư sâu hoặc làm việc - không gian đóng là điều thiết yếu. Một bước chân ngang qua hay một khung cảnh đẹp trước mắt hoàn toàn có thể cắt đứt mạch suy tư. Những ai chưa đủ khả năng “tự cô lập nội tại” cần một không gian phù hợp tạo điều kiện cho điều đó diễn ra.
Về chức năng và tâm lý, một số hoạt động - ngủ, làm việc sâu (deep work) - đòi hỏi kiểm soát ánh sáng, âm thanh và tầm nhìn. Những yêu cầu ấy khó đạt nếu thiếu các lớp bao che cứng, các ô hộp chức năng nhỏ. Sự tĩnh lặng và cô đơn không phải là thiếu thốn hay lạc lõng; ngược lại, đó là điều kiện cho sáng tạo và phục hồi nội tâm. Nhất là trong thời bùng nổ kết nối và hỗn tạp thông tin, tĩnh lặng trở thành một liệu pháp chữa lành cần thiết - và kiến trúc có trách nhiệm bảo vệ nó.
Ngay cả kiến trúc sư nổi tiếng với không gian công cộng, như Louis Kahn, vẫn để ý về sự riêng tư trong thư viện thông qua buồng đọc nhỏ, giới hạn tầm nhìn, điều tiết ánh sáng để tập trung vào mặt bàn. Thông điệp ở đây rõ ràng: mở mời gọi kết nối; đóng cho phép tập trung. Không phải để chọn một trong hai, mà là học cách điều tiết giữa chúng.
Như Đạo Đức Kinh nhắc: “Đạo Trời giống như cái cung: chỗ cao thì hạ xuống, chỗ thấp thì nâng lên; chỗ dư thì bớt đi, chỗ thiếu thì bù vào.” Kiến trúc không đứng về phía “mở” hay “đóng”; nó giống lúc giương cung, nhịp co - giãn được điều tiết để mũi tên tìm đúng điểm rơi.