06/12/2025
Tại khu Brentwood giàu có của Los Angeles, có một dinh thự rộng lớn thuộc sở hữu của tỷ phú Eli Broad. Ngôi nhà đã được xây dựng xong, đắt đỏ và lộng lẫy. Nhưng trong danh mục hồ sơ lưu trữ nội bộ tại văn phòng của Frank Gehry, nơi được Eli Broad ủy thác thiết kế, dự án này chỉ được ghi chú bằng một từ ngắn gọn và lạnh lùng, "Chưa xây dựng" (Unbuilt).
Đó là một trong những câu chuyện khắc nghiệt nhất, nhưng cũng chân thực nhất về Frank Gehry. Giữa thập niên 80, khi Eli Broad, một khách hàng quyền lực nhưng thiếu kiên nhẫn, quyết định không thể chờ đợi sự tỉ mỉ đến mức cực đoan của Gehry thêm nữa, ông ta đã đơn phương chuyển bản vẽ chưa hoàn thiện cho một công ty kiến trúc thương mại để thi công. Phản ứng của Gehry rất dứt khoát, ông từ chối nhận đó là tác phẩm của mình. Ông không bao giờ ghé thăm công trình, và trong thỏa thuận chấm dứt hợp đồng, ông buộc Broad ký cam kết không bao giờ được gọi đó là "Gehry house" (nhà do Gehry thiết kế).
Hành động đó không đến từ sự ngạo mạn của một ngôi sao, mà từ lòng tự trọng của một chuyên gia không chấp nhận sự thỏa hiệp. Frank Gehry, người vừa rời bỏ thế giới này, thường bị công chúng gán cho cái danh "kẻ điên" vì những hình khối vặn vẹo. Nhưng sự "điên rồ" của ông thực chất là một thái độ khắt khe tột độ về quy trình hành nghề. Ông không vẽ những đường cong chỉ để làm đẹp, ông đấu tranh để tìm ra giải pháp tối ưu nhất theo cách riêng của mình, bất chấp giải pháp đó có thể đi ngược lại mọi quy chuẩn thông thường.
Tư duy này thể hiện rõ nét qua cách ông giải quyết các bài toán về không gian đô thị. Khi thiết kế trụ sở Chiat/Day tại Venice, Gehry đối mặt với một thách thức hóc búa, làm sao để kết nối hai khối nhà có ngôn ngữ thiết kế hoàn toàn trái ngược nhau trên cùng một mặt tiền. Trong một buổi làm việc căng thẳng, khi khách hàng Jay Chiat liên tục thúc ép phải có phương án, Gehry đã thực hiện một cú "nhảy" về mặt tư duy. Ông vớ lấy mô hình chiếc ống nhòm khổng lồ mà nghệ sĩ Claes Oldenburg từng đề xuất cho một dự án thư viện, rồi đặt nó vào khoảng trống giữa hai khối nhà.
Hành động tưởng chừng như đùa cợt ấy lại trở thành một giải pháp kỹ thuật thiên tài. Ông gọi cho Oldenburg và nói: "Để làm cái ống nhòm này, ông phải trở thành kiến trúc sư. Ông phải trổ cửa sổ cho nó." Kết quả, chiếc ống nhòm không chỉ đóng vai trò thẩm mỹ mà còn hoạt động như một cấu kiện kiến trúc thực thụ, nó trở thành một kiến trúc chứa thư viện và phòng họp bên trong, đồng thời giải quyết bài toán lối vào gara một cách mạch lạc. Sự "điên rồ" ở đây chính là khả năng nhìn thấy công năng sử dụng trong những hình thái phi lý nhất.
Trong các dự án nhà ở như Winton Guest House hay Schnabel House, ông đã phá vỡ cấu trúc "chiếc hộp" đơn điệu của nhà ở truyền thống. Thay vì gom tất cả công năng vào một khối, ông tách biệt chúng thành những gian phòng riêng lẻ, va đập vào nhau trong một tổng thể phức hợp. Ông tạo ra một "ngôi làng" thu nhỏ ngay trong khuôn viên đất, buộc người sử dụng phải di chuyển, phải tương tác với khí hậu và cảnh quan khi đi từ phòng ngủ sang phòng bếp. Đó không phải là sự lãng mạn hóa lối sống, mà là một tính toán kỹ lưỡng về trải nghiệm không gian và sự vận động của con người.
Năm 1989, khi nhận giải thưởng Pritzker, Gehry đã có một bài phát biểu hiếm hoi bộc lộ rõ quan điểm nghề nghiệp của mình. Ông không nói về cảm hứng siêu hình. Ông nói về trách nhiệm cụ thể. Ông khẳng định "Kiến trúc phải giải quyết những vấn đề phức tạp. Chúng ta phải hiểu và sử dụng công nghệ, phải tạo ra những tòa nhà an toàn, khô ráo, tôn trọng bối cảnh và hàng xóm."
Nhưng sau khi đã đáp ứng tất cả những yêu cầu kỹ thuật khô khan đó, Gehry đặt ra câu hỏi, "Rồi sao nữa?". Đó là lúc ông nhắc đến "khoảnh khắc của sự thật" (The moment of truth) giây phút người kiến trúc sư phải đưa ra quyết định về hình khối, vật liệu và bố cục, giống như họa sĩ đứng trước tấm toan trắng để quyết định nhát cọ đầu tiên.
Frank Gehry đã dành cả cuộc đời để chứng minh rằng, một công trình kiến trúc không chỉ là cái máy để ở. Ông sử dụng lưới thép, ván ép, và những hình khối vặn vẹo không phải để phô trương, mà để thách thức giới hạn của vật lý và kỹ thuật xây dựng. Ông buộc các nhà thầu, các kỹ sư và chính khách hàng của mình phải bước ra khỏi vùng an toàn để chấp nhận những rủi ro có tính toán.
Sự ra đi của ông để lại một khoảng trống lớn trong giới kiến trúc. Khoảng trống đó không phải là sự thiếu vắng những công trình lạ mắt, mà là sự thiếu vắng một thái độ làm nghề quyết liệt và không khoan nhượng. Ông là người dám từ chối hàng triệu đô la để bảo vệ tính toàn vẹn của thiết kế, người dám biến một tác phẩm điêu khắc thành một không gian hữu dụng.
Frank Gehry là một kẻ điên vĩ đại, bởi vì chỉ có kẻ điên mới dám tin rằng, nếu bạn đủ dũng cảm để nhảy xuống vực, bản lĩnh nghề nghiệp sẽ giúp bạn tự tìm ra phương án để tiếp đất vững vàng.
Người "điên" vĩ đại ấy đã thực hiện cú nhảy và hạ cánh an toàn.
Viết về
Frank Owen Gehry
(28/2/1929 - 05/12/2025)
________
Giả thuyết kiến trúc
Architecture Hypothesis
________
Các trích dẫn và sự kiện trong bài viết được tham khảo từ cuốn sách Building art : the life and work of Frank Gehry của Paul Goldberger xuất bản năm 2017
________
Các bài viết luôn có khiếm khuyết, xin đừng ngần ngại bổ sung thông tin và góc nhìn trong phần bình luận, bạn nhé! Xin cảm ơn.
